Jarmuż - jeszcze do niedawna - był warzywem pomijanym i niemal zapomnianym, a przecież jego wartości odżywcze znane i wykorzystywane były już w starożytności. Coś jednak drgnęło w temacie... Coraz częściej można go spotkać na sklepowych półkach, a zainteresowanie nim ciągle rośnie.
Zacznijmy jednak od początku...
Jarmuż – warzywo, które zasługuje na więcej uwagi
Jarmuż to zielone warzywo, które przez lata czekało na swoje pięć minut. I słusznie – bo mało kto wie, że to tak naprawdę odmiana kapusty warzywnej o charakterystycznych, długich i fantazyjnie marszczonych liściach. Mogą mieć zieloną lub fioletową barwę. Na jednej roślinie jest zazwyczaj od 25 do 40 liści. Jarmuż to warzywo, które kryje w sobie więcej, niż widać na pierwszy rzut oka – zarówno pod względem smaku, jak i właściwościach jarmużu, które robią wrażenie nawet na dietetykach.
Jarmuż jest rośliną dwuletnią. Niestety nie można go spotkać "dziko rosnącego". Rośnie tylko w uprawach. Jako że jest odporny na niskie temperatury, smakiem świeżego jarmużu możemy cieszyć się w jesiennych i zimowych miesiącach.
Do spożycia najbardziej nadają się ciemnozielone (lub ciemnofioletowe) liście jarmużu, które nie mają plam i uszkodzeń.
Młodsze pędy należy zbierać po pierwszych przymrozkach, bo ich liście tracą wówczas ostry, kapuściany smak. Późny, zimowy jarmuż doskonale znosi mróz, nawet do -15 stopni C. Na targach czy straganach warzywnych możemy kupić całe warzywo, natomiast w supermarketach spotykamy zazwyczaj hermetycznie zapakowane, pocięte liście. Jarmuż zawiera przy tym imponujące ilości witamin i składniki mineralne, które sprawiają, że warto włączyć go do codziennej diety – czy to jako dodatek do zupy, czy jako chrupiąca sałatka z oliwą i czosnkiem.
Sposoby uprawy jarmużu – od rozsady po bezpośredni siew
Jarmuż możemy kupić, ale jeżeli tylko dysponujemy kawałkiem działki lub nawet sporą doniczką na balkonie – możemy go samemu wysiać i uprawiać. Uprawa jarmużu jest naprawdę prosta i nie powinna nikomu przysparzać większych problemów. Jarmuż to roślina wyjątkowo wyrozumiała – jak ten kolega, który zjawi się na imprezie bez zaproszenia i i tak będzie gwiazdą wieczoru.
Jarmuż – uprawa w przydomowym ogrodzie to jeden z najłatwiejszych projektów, jakie możesz podjąć jako działkowicz. Jarmuż ma najmniejsze wymagania glebowe ze wszystkich warzyw kapustnych. Nie straszne mu są mrozy – jest rośliną mrozoodporną, a największą odporność na mróz mają niskie odmiany. Można śmiało powiedzieć, że to właśnie działaniu niskich temperatur jarmuż zawdzięcza swój niepowtarzalny, lekko słodkawy smak.
Najładniej będzie rosnąć posadzony na stanowisku słonecznym. Służy mu podłoże piaszczysto-gliniaste. System korzeniowy jest dobrze rozbudowany i sięga na tyle głęboko, że roślina radzi sobie nawet w czasie bardziej suchych tygodni, ale warto pamiętać, że zdecydowanie woli umiarkowanie wilgotną glebę.
Jarmuż uprawia się z rozsady przygotowanej z nasion wysiewanych w maju lub czerwcu. Rozsadę jarmużu sadzi się po około 7 tygodniach, w rozstawie 50 x 50 cm. To warzywo można też uprawiać wysiewając nasiona bezpośrednio do gruntu w czerwcu lub w lipcu – i ten sposób sprawdza się świetnie, jeśli nie chce nam się bawić w rozsadnik. Siew bezpośrednio do gruntu w czerwcu to opcja dla tych, którzy lubią ogrodniczą prostotę. Nasiona jarmużu wysiewa się wtedy płytko, a gdy siewki osiągną 10-15 cm wysokości, można je przerzedzić. Do połowy września można wysadzać rozsadę jarmużu z przeznaczeniem na zbiór późnojesienny i w miesiącach zimowych. Zbiory jarmużu możemy mieć już po ok. 120 dniach od wysadzenia do gruntu.
Sadząc jarmuż, musimy pamiętać, że można go uprawiać na stanowiskach po cebuli, sałacie, fasoli, marchwi, szpinaku, natomiast nie można go uprawiać na tym samym miejscu po innych roślinach kapustowatych – a to dlatego, że gleba może kryć w sobie patogeny groźne dla całej rodziny kapustowatych, jak choćby kiła kapusty. Warto stosować co najmniej 4-letnią przerwę w uprawie na tym samym stanowisku.
Wymagania jarmużu – gleba, nawożenie i pielęgnacja
Zanim posadzisz pierwsze sadzonki jarmużu, warto wiedzieć, czego ta roślina tak naprawdę potrzebuje. Jarmuż potrzebuje przede wszystkim dobrego startu – a to oznacza odpowiednio przygotowaną glebę. Wymagania glebowe tego warzywa są skromne jak przystało na twardą roślinę z charakterem, ale kilka rzeczy warto dopilnować. Gleba powinna być żyzna, przepuszczalna i mieć odczyn pH między 6,0 a 7,0. Jeśli Twoja ziemia jest zbyt kwaśna, wapnowanie to kwestia obowiązkowa – szczególnie że zbyt niskie pH sprzyja chorobom glebowym, takim jak kiła kapusty.
Przed sadzeniem warto wzbogacić grunt o dobrze rozłożony kompost lub obornik – kompost to taki szwedzki stół dla roślin, z którego każda czerpie to, czego potrzebuje w swoim tempie. Nawożenie jarmużu najlepiej oprzeć na nawozach organicznych i humusowych, np. Bio Złoto. W trakcie wegetacji jarmuż doceni też dawkę nawozu bogatego w azot (to jego ulubiony Red Bull do wzrostu liści) oraz potas, który wzmacnia odporność na mróz i choroby. Pamiętaj jednak, że przesadne nawożenie azotowe może sprawić, że liście będą miękkie i mniej smaczne – tutaj mniej znaczy więcej.
Pielęgnacja jarmużu obejmuje też regularne podlewanie – szczególnie w pierwszych tygodniach po posadzeniu. Nie należy podlewać zbyt obficie, bo jarmuż lubi wilgoć, ale nie mokradła. W późniejszym etapie wystarczy podlewać co kilka dni, obserwując wilgotność gleby. Przy okazji pielęgnacji warto mieć oko na szkodniki – mszyca kapuściana i bielinek kapustnik to najczęstsi intruzi, którzy lubią odwiedzać warzywa z rodziny kapustowatych. Regularne przeglądanie liści i reagowanie na pierwsze sygnały to najlepszy sposób, by uprawa tego warzywa przebiegła bez niespodzianek.
Odmiany jarmużu – którą wybrać do ogrodu?
Nim zdecydujesz, co i jak chcesz uprawiać, warto zastanowić się nad doborem odpowiedniej odmiany. Odmiany jarmużu różnią się między sobą wyglądem, mrozoodpornością i smakiem – i jest w czym wybierać. Najpopularniejsza odmiana kapusty z grupy jarmużu to klasyczny zielony jarmuż o kędzierzawych liściach, ale coraz większą popularność zdobywa jarmuż toskański, zwany też czarnym kelem lub cavolo nero. Ma wąskie, ciemnozielone, niemal granatowe liście o intensywnym, nieco orzechowym smaku – idealne do sałatka, zup i smoothie. Jeśli szukasz ozdoby dla warzywnika, rozważ fioletowe odmiany – wyglądają spektakularnie, a są równie jadalne i wartościowe jak zielone.
Jarmuż w ogrodzie może pełnić też rolę dekoracyjną – niskie odmiany świetnie sprawdzają się jako obrzeże rabat warzywnych, a ich liście wyglądają efektownie nawet po pierwszych przymrozkach, gdy reszta ogrodu już dawno zamknęła sezon. Odmiana kapusty warzywnej, jaką jest jarmuż, to też świetna roślina dla tych, którzy dopiero zaczynają swoją przygodę z warzywnikiem – prosta w uprawie, odporna na mróz i przy tym naprawdę ładna. Jarmuż jest mrozoodporny w stopniu, który robi wrażenie – trwa całą zimę w gruncie, a jego liście najsmaczniejsze są właśnie po pierwszym przymrozku.
Sadzenie i siew jarmużu – kiedy i jak sadzić jarmuż?
Sadzić jarmuż można na dwa sposoby – przez rozsadę lub przez siew nasion bezpośrednio do gruntu. Sadzenie przez rozsadę polega na tym, że nasion jarmużu używamy już w maju, wysiewamy je do skrzyneczek lub doniczek, a gotowe sadzonki jarmużu o wysokości 10-15 cm przenosimy do ogrodu po około 7 tygodniach. To bezpieczniejsza metoda, szczególnie jeśli zależy Ci na wczesnym zbiorze. Jeśli wolisz mniej zachodu, siać jarmuż bezpośrednio do gruntu możesz od czerwca – nasiona jarmużu wysiewa się wtedy w rzędach, a siewki przerzedza po kilku tygodniach.
Posadzić rozsadę jarmużu można w gruncie otwartym lub – jeśli dysponujesz przestrzenią – w dużej doniczce. Jarmuż w doniczce to świetne rozwiązanie dla balkonowych ogrodników, choć wymaga większej uwagi przy podlewaniu i nawożeniu. Rozstawa między roślinami powinna wynosić minimum 50 x 50 cm – jarmuż to warzywo, które potrzebuje przestrzeni, by w pełni się rozwinąć. Siew można przeprowadzać też w czerwcu lub w lipcu, jeśli planujemy zbiór jarmużu jesienią i zimą. Pamiętaj: jarmuż w drugim roku uprawy jest rośliną kwitnącą, więc jeśli zależy Ci na liściach, zbierać jarmuż najlepiej w pierwszym roku.
Zbiór jarmużu – kiedy i jak zbierać?
Zbiór jarmużu to jeden z przyjemniejszych momentów w ogrodzie – szczególnie dlatego, że odbywa się wtedy, gdy reszta warzywnika już śpi. Zbiór liści jarmużu zaczyna się zazwyczaj późną jesienią, po pierwszych przymrozkach, i może trwać całą zimę, jeśli odmiany są wystarczająco mrozoodporne. Jarmuż w drugim roku uprawy wytwarza kwiaty, więc zbierać liście najlepiej w pierwszym sezonie – są wtedy najsmaczniejsze i najbardziej soczyste.
Zbierać jarmuż należy od dołu rośliny ku górze, odrywając lub odcinając dojrzałe liście i zostawiając wierzchołek do dalszego wzrostu. Jarmużu osiągają poszczególne liście gotowość do zbioru stopniowo, więc możesz vracać do tej samej rośliny kilkakrotnie w sezonie. Jarmużu nie zbieramy podczas deszczu i zaraz po opadach, bo wilgotne liście mogą się szybciej zagrzewać i żółknąć podczas przechowywania. Przechowuje się go w temperaturze 0°C i wilgotności względnej powietrza 90–95% do 4 tygodni. Przechowywany w nieodpowiednich warunkach jarmuż traci dużą ilość witaminy C – więc im szybciej trafi do garnka lub sałatki, tym lepiej.
Pielęgnacja jarmużu przez cały sezon – o czym nie zapominać?
Uprawa tego warzywa jest przyjemna właśnie dlatego, że jarmuż najlepiej czuje się wtedy, gdy my – jako ogrodnicy – nie przesadzamy z ingerowaniem. Pielęgnacja jarmużu sprowadza się głównie do trzech rzeczy: regularnego podlewania, odpowiedniego nawożenia i czuwania nad szkodnikami. Podlewać należy systematycznie, ale bez przesady – jarmuż lubi wilgoć, a nie bagna. W czasie suchego lata warto podlewać co 2-3 dni, zwłaszcza młode rozsady i sadzonki po przesadzeniu.
Nawożenie warto rozłożyć na kilka etapów: przed sadzeniem wzbogacamy grunt kompostem lub obornikiem, a w trakcie wzrostu możemy wspomagać rośliny nawozem wieloskładnikowym. Potas zawarty w nawozach jesiennych pomaga jarmuż przygotować się na mróz – to taki koc, który zakłada na siebie roślina przed zimą. Szkodniki, takie jak mszyca czy gąsienice bielinka kapustnika, warto zwalczać biologicznie lub mechanicznie – wystarczy regularnie przeglądać liście i usuwać niechcianych gości. Jarmuż uprawia się też z powodzeniem w sposób ekologiczny, co jest dodatkowym atutem tej rośliny dla tych, którzy chcą mieć w pełni naturalny, przydomowy warzywny ogród bez chemii.
Mam nadzieję, że wymagania jarmużu nie wydają Wam się zbyt skomplikowane i że ta roślina podbije Wasze serca – i Wasze talerze – tak jak już podbiła moje.
