Któż z nas nie zna ich smaku. Komu nie kojarzy się on z dzieciństwem.. I wreszcie - kto nie chciałby ich mieć w zaciszu swojego ogrodowego królestwa? (A może raczej - swojego miniaturowego Toskanii?) Mowa oczywiście o winoroślach. To jedna z coraz chętniej uprawianych roślin owocowych w przydomowym ogrodzie. Nic w tym dziwnego! Jej owoce bowiem mają wspaniałe walory smakowe, właściwości zdrowotne a także szerokie zastosowanie w kuchni - od deserów po napoje, które sprawiają, że życie wydaje się piękniejsze. Należy wiedzieć jednak, że aby móc cieszyć się smakiem winogron z własnej uprawy, konieczne jest wykonywanie odpowiednich zabiegów pielęgnacyjnych.
Winorośl, Vitis, lub popularne winogrona... (czyli jak zostać ogrodnikiem z klasą)
Mało kto wie, że winorośl to jedna z najstarszych roślin uprawianych przez człowieka - można powiedzieć, że to prawdziwy weteran światowego ogrodnictwa! Przekopując historyczne źródła (i nie tylko źródła), można doszukać się informacji, że pierwsze ślady wina z winogron znaleziono na irańskiej wazie pochodzącej sprzed około 5500 lat. Robi wrażenie prawda? Człowiek od zawsze wiedział, co jest dobre… Taka już nasza ludzka natura - zawsze w pogoni za tym, co słodkie i orzeźwiające. Obecnie najstarszą winorośl - mającą około 400 lat - możemy znaleźć w Mariborze w Słowenii. Znalazła się ona w Księdze Rekordów Guinnessa, a dowodem potwierdzającym jej wiek są dwa obrazy z 1657 i 1681 roku, przedstawiające budynek wraz z tą winoroślą. Do tej pory winorośl owocuje, a z jej owoców wytwarza się około 100 butelek wina rocznie - można powiedzieć, że to najbardziej pracowita emerytka w świecie roślin!
Historia polskiego winiarstwa sięga zamierzchłych czasów, choć niektórzy twierdzą, że pierwsze winogrona w Polsce były tak stare, że mogłyby pamiętać dinozaury. Od przyjęcia chrześcijaństwa na naszych ziemiach zaczęto prowadzić winnice, głównie przez Benedyktynów i Cystersów - można powiedzieć, że byli pierwszymi sommelierami w habitach. Wytwarzali oni wino do celów liturgicznych. Z czasem uprawą winorośli zaczęły się trudnić inne grupy. W okresie przedwojennym, winnice słynące z produkcji wina znajdowały się głównie na terenach Zielonej Góry - miasta, którego nazwa okazała się prorocza!
Winiarstwem zajmowali się przede wszystkim Niemcy i Żydzi. Po zakończeniu wojny zostali oni przesiedleni na zachód, a większość z nich znalazła swój azyl w Australii - gdzie stali się jednymi z ojców sukcesu win australijskich (można powiedzieć, że nasza strata była kangurowym zyskiem). Winiarnie na ziemiach polskich bez należytej opieki szybko zostały przekształcone przez ówczesne władze na kartofliska i pola uprawne. Dopiero kilkanaście lat temu w Polsce ponownie zaczęły pojawiać się winnice. Obecne, polskie regiony uprawy winorośli to okolice Tarnowa, Wrocławia, Zielonej Góry, Jura i pradolina Wisły w okolicach Kazimierza.
Winorośl nie jest typową dla naszego klimatu rośliną - trochę jak palm trees na Pomorzu - jednakże świetnie radzi sobie w naszych ogrodach. Botaniczny rodzaj winorośli (Vitis L.) obejmuje kilkadziesiąt gatunków, które krzyżują się ze sobą chętniej niż towarzyskie motyle. Połowa z nich pochodzi z terenów północnej i środkowej Ameryki, a druga część to dzikie winorośle ze wschodnich Chin, południowej Syberii, Korei i Wysp Japońskich - prawdziwa międzynarodówka w świecie roślin!
Uprawa winorośli - od czego zacząć?
Przy wyborze sadzonek winorośli trzeba się zastanowić nad celem uprawy i terminem owocowania - to jak planowanie wakacji, ale dla winogron. Odmiany wczesne i średnio-wczesne są najlepsze, bo owoce dojrzeją zanim pierwsze przymrozki postanowią urządzić sobie jesienne party. Uprawa winorośli w polskim klimacie nie jest wcale skazana na niepowodzenie - wystarczy wybrać odpowiednie odmiany i zadbać o kilka podstawowych warunków.
Winorośl ma swoje preferencje co do lokalizacji, choć nie jest tak wybredna jak nastolatka wybierająca sukienkę na bal. Miejsce powinno być słoneczne, ciepłe i osłonięte przed wiatrami - odpowiedni poziom nasłonecznienia to absolutna podstawa dobrego plonowania. Przy sadzeniu przy ścianie domu wybierzmy południową lub zachodnią - te ściany działają jak naturalne grzejniki, oddając ciepło nocą. Winorośl najlepiej sprawdza się właśnie przy takich ekspozycjach, gdzie ciepło jest kumulowane przez cały dzień. Pamiętajmy o zachowaniu 30 cm odstępu od ściany, a między krzewami około 1 metra - winorośl też lubi mieć swoją przestrzeń osobistą!
Winogrona nie lubią kwaśnej ziemi. Najlepsza dla nich będzie gleba żyzna, głęboko uprawiana, piaszczysto-gliniasta, lekko wilgotna, o odczynie prawie obojętnym (wahającym się od 6,5 do około 7,0 pH). Jeżeli na nasze nieszczęście mamy na ogrodzie zakwaszoną ziemię, to przed posadzeniem należy ją odkwasić. Można to zrobić za pomocą zwykłej, białej kredy. Po wykopaniu dołka, w którym chcemy umieścić sadzonkę, wsypujemy do niego rozdrobnioną kredę (tyle ile zmieści się w dłoni), a następnie przykrywamy cienką warstwą ziemi. To powinno pomóc. Na glebach żyznych i wilgotnych winorośl rodzi większe owoce i plon jest obfity, ale za to roślina później wchodzi w stan spoczynku zimowego. Natomiast na glebach słabych i suchych owoce są mniejsze i jest ich mniej, ale często są słodsze, a roślina lepiej przygotowuje się do zimowania i rzadziej przemarza. Więc.. decyzja tak naprawdę zależy od nas.
Wiele gatunków winorośli nie wykazuje niestety zbyt dużej odporności na niskie temperatury, więc w zimniejszych okresach wymagają one naszej pomocy. Dolna część dobrze zabezpieczy kopczyk np. z kory (im będzie on wyższy - tym lepiej). Górną część warto zabezpieczyć (obustronnie) słomą, matami, czy białą agrowłókniną - to taki koc dla naszej winorośli na mroźne miesiące.
Sadzenie winorośli - jak i kiedy posadzić krzew w ogrodzie?
Sadzenie winogron to moment, który decyduje o późniejszym sukcesie całej uprawy - trochę jak fundament pod dom, tylko przyjemniej. Sadzenie winorośli najlepiej przeprowadzić wiosną, gdy minie ryzyko przymrozków, choć sadzonki ukorzenione w doniczkach można sadzić również wczesnym latem. Zanim jednak wbijemy łopatę w ziemię, warto odpowiednio przygotować glebę - wykopać dołek o głębokości minimum 40-50 cm i wzbogacić go kompostem oraz piaskiem, jeśli mamy do czynienia z ciężkim, gliniastym podłożem. Krzewy winorośli najlepiej przyjmują się na stanowiskach przewiewnych, ale chronionych od zimnych wiatrów z północy.
Najlepiej sadzić winorośl w odległości co najmniej metra od innych roślin, by każdy krzew miał przestrzeń do swobodnego rozrostu. W pierwszym roku po posadzeniu nie oczekujmy cudów - winorośl skupia się na budowaniu korzeni, a nie na produkcji owoców. To jej prywatny rok inwestycji w przyszłość. Warto już na etapie sadzenia winorośli pomyśleć o konstrukcji podpierającej: czy będzie to pergola, altana, płot czy zwykła tyczka - pnącze potrzebuje czegoś, po czym się wspina. Bez podpory winorośl zachowuje się jak roztrzepany student bez planu - rośnie w każdym możliwym kierunku, zamiast skupić energię na owocowaniu. Posadzenie winorośli w dobrze przemyślanym miejscu z odpowiednią podporą to połowa sukcesu całej uprawy w swoim ogrodzie.
Sadzenie sadzonek winorośli - wybór i przygotowanie materiału
Wybór odpowiednich sadzonek winorośli to sprawa, której nie warto traktować po macoszemu. Na rynku dostępne są zarówno sadzonki ukorzenione w doniczkach, jak i tzw. zdrewniałe sadzonki jednoroczne - te drugie są tańsze, ale wymagają nieco więcej cierpliwości. Dobrej jakości sadzonki winorośli powinny mieć zdrowy, dobrze rozwinięty system korzeniowy i co najmniej jeden mocny pęd. Przy zakupie sadzonek winorośli warto zwrócić uwagę na to, czy materiał pochodzi z pewnego źródła - chore lub słabe sadzonki to prosta droga do rozczarowania.
Przed samym sadzeniem warto moczyć korzenie sadzonek przez kilka godzin w wodzie - to taki energetyczny drink na start, który pobudza korzenie do działania. Jeśli mamy do czynienia z glebach piaszczystych, szczególnie ważne jest wzbogacenie dołka o próchnicę i nawóz organiczny, bo takie podłoże samo w sobie nie jest zbyt hojne dla młodej winorośli. Sadzonki winorośli najlepiej sadzić lekko głębiej niż rosły w szkółce - dzięki temu lepiej zakorzenią się i będą bardziej odporne na suszę. Pamiętajmy też o regularnym podlewaniu przez pierwsze tygodnie - to właśnie wtedy decyduje się, czy nasz nowy lokator zadomowi się na dobre.
Nawożenie winorośli - czym i kiedy karmić krzew?
Jeżeli chodzi o nawożenie, to należy to robić z umiarem. Zwłaszcza jeżeli chodzi o nawozy azotowe, ponieważ kosztem owoców uzyskamy jedynie wielkie i pięknie wyglądające... liście. Dobrym sposobem na zwiększenie owocowania oraz podniesienia odporności będzie na pewno zastosowanie mikoryzy przeznaczonej typowo dla winorośli. W przypadku tego nawozu nie ma mowy o przypadku. Jej zasługi potwierdzone są wieloletnimi badaniami. Winorośle, które rosną na glebach piaszczystych, warto nawozić co roku nawozami organicznymi, takimi jak suchy obornik czy kompost. Obornikiem starajmy się nawozić od maja do sierpnia, natomiast dojrzałym kompostem (o konsystencji ziemi - bez azotu) można również nawozić jesienią.
Odpowiednie nawożenie winorośli to nie tylko kwestia azotu - to cały zestaw składników, które razem decydują o tym, czy krzew będzie zdrowy i obficie owocujący. Potas to swego rodzaju cukiernia dla winorośli - odpowiada za słodkość i jakość owoców oraz za lepsze przezimowanie. Fosfor z kolei dba o dobre ukorzenianie i ogólną kondycję krzewu - można go porównać do fundamentów budynku. Nie zapominajmy też o mikroelementach: wapń wzmacnia strukturę komórek, cynk reguluje wzrost, a żelazo jest niezbędne do tego, by liście były zielone i pełne energii do pracy. Nawożenie winorośli warto rozłożyć na kilka etapów w sezonie - wiosną nieco więcej nacisku na odbudowę po zimie, latem ostrożniej z azotem, a jesienią czas na potas i fosfor, które pomogą winorośli godnie zakończyć sezon i przygotować się na mróz.
Przycinanie winorośli - jak przycinać krzew krok po kroku
Cięcie winogron to dość poważne i rozległe zagadnienie, które postaram się przedstawić w skrócie. Z pewnością pomoże nam zapanować nad nadmiernie rozszalałym pnączem. Przycinanie winorośli to jeden z ważniejszych zabiegów w całym kalendarzu prac - bez regularnych cięć krzew zamienia się w zielony chaos, a owoce stają się coraz mniejsze i coraz mniej słodkie. Winorośl musi mieć jeden główny pęd szkieletowy, z którego będą wyrastać pędy owocujące. Starajmy się je tak formować.
Pierwsze cięcie powinno odbyć się na początku wiosny, kiedy pąki jeszcze śpią. Polega ono na całkowitym usunięciu jednej z dwóch wykształconych gałązek owocujących i skróceniu drugiej tak, aby pozostawić tylko dwa pąki. Z nich powstaną gałązki owocujące i te skraca się latem. Licząc od najniższego grona, nie mogą mieć więcej niż 3-4 liście. Jeżeli zaniechalibyśmy cięcia, większość składników pokarmowych zostanie spożytkowana na wzrost pędów i liści, a uzyskane owoce będą bardzo drobne i kwaśne. Pędy należy ciąć prosto, a nie na skos - aby nie kaleczyć nadmiernie rośliny i żeby rana była jak najmniejsza. Z przyciętych wiosną pędów nie powinien wypływać sok. Jeśli wypływa, to źle. Niestety - najściślej rzecz ujmując - sączący się sok oznacza, że przegapiliśmy najlepszy moment na cięcie, czyli do cięcia wzięliśmy się za późno. Wtedy najlepiej ograniczyć wiosenne cięcie do minimum. Jeśli zależy nam na bardzo dużych i słodkich winogronach, liczbę oczek trzeba bardzo ograniczyć. Jeżeli zaś winorośl ma być zasłoną w ogrodzie i wystarczą średnie owoce, tniemy oszczędniej.
Choroby winorośli i szkodniki - mączniak rzekomy, szara pleśń, antraknoza i inne zagrożenia
Każdy, kto uprawia winorośl choć przez jeden sezon, szybko odkrywa, że ta piękna roślina ma swoich wrogów. I to całkiem sprytnych. Choroby winorośli potrafią w krótkim czasie zamienić obiecujące kiście w mało zachęcający widok, dlatego warto wiedzieć, z czym możemy mieć do czynienia i jak temu zaradzić - zanim problem nas zaskoczy.
Mączniak rzekomy to jeden z największych strachów każdego winiarza. Objawia się żółtymi plamami na górnej stronie liści i białym, mączystym nalotem od spodu - wygląda jak ktoś posypał liście pudrem, tylko że bez żadnej urody. Lubi się pojawiać przy wysokiej wilgotności i ciepłych temperaturach. Podobnym problemem jest mączniak prawdziwy, który wygląda jak jego bliźniak, ale jest inną chorobą grzybową i wymaga nieco innego podejścia. Szara pleśń z kolei atakuje głównie kiście w czasie dojrzewania owoców - szczególnie niebezpieczna jest przy długotrwałych opadach i słabym przewietrzaniu krzewów. Antraknoza objawia się brunatnymi plamami na liściach, pędach i owocach - wygląda jak winorośl złapała jakąś skórną przypadłość. Wszystkie te choroby łączy jedno: o wiele łatwiej im zapobiegać niż je leczyć. Regularne usuwanie chwastów wokół krzewów, dobre przewietrzanie i stosowanie odpowiednich środków ochrony roślin w odpowiednim czasie to podstawa profilaktyki.
Oprócz chorób grzybowych winorośl musi się też mierzyć ze szkodnikami. Wśród nich szczególnie uciążliwe są pajęczaki - przede wszystkim przędziorki, które wysysają soki z liści i potrafią dosłownie odessać życie z całego krzewu w gorące i suche lato. Przy długotrwałej suszy ich populacje eksplodują, dlatego warto monitorować spodnią stronę liści od wczesnego lata. Inne szkodniki, jak kwieciak winoroślowy czy skośnik różowaczek, również potrafią namieszać w uprawie. Kluczem jest obserwacja i szybka reakcja - im wcześniej zauważymy problem z chorobami i szkodnikami, tym mniej dramatyczny będzie finał.
Odmiany winorośli polecane do uprawy w naszym klimacie
Zakładanie winnicy lub choćby posadzenie kilku krzewów w ogrodzie w polskim klimacie zaczyna się od kluczowego wyboru - jaką odmianę wybrać? To trochę jak dobieranie drużyny do trudnego meczu: chcemy zawodników, którzy dadzą radę w każdych warunkach. Odmiany winorośli do uprawy w Polsce muszą być przede wszystkim mrozoodporne i stosunkowo wczesne, by zdążyć dojrzeć przed jesiennymi chłodami.
Wśród odmian przerobowych, czyli tych przeznaczonych do produkcji wina, prawdziwymi gwiazdami naszego klimatu są Solaris i Johanniter. Solaris to odmiana, która zachowuje się jak urodzony optymista - radzi sobie świetnie nawet w trudniejszych sezonach, wydaje dobre plony i ma całkiem przyzwoitą odporność na choroby. Johanniter z kolei to elegancja w krzewie - daje wina aromatyczne i finezyjne, a przy tym nie wymaga ciągłej opieki jak kapryśna prima donna. Regent to kolejna godna uwagi odmiana przerobowa o ciemnych owocach - mocna, odporna i dająca bogate, pełne wina. Odmiany deserowe z kolei, jak Reliance czy Nero, to doskonały wybór dla tych, którzy chcą przede wszystkim chrupać słodkie winogrona prosto z krzewu we własnym ogrodzie. Reliance zachwyca delikatnym smakiem i odpornością na choroby, a Nero imponuje ciemnymi, soczystymi owocami. Niezależnie od wyboru odmiany, każdy krzew winorośli uprawiany z troską i regularnie przycinany odwdzięczy się obfitymi, smacznymi kiściami - i to jest właśnie największa nagroda dla domowego winiarza.
Właściwości winogron
To, co cieszy nasze oko, a więc zdrowy i pięknie owocujący krzew, jest niezgłębioną kopalnią zdrowia. Najwięcej wartości odżywczych mają winogrona o owocach ciemnofioletowych, ponieważ zawierają najwięcej flawonoidów - naturalnych przeciwutleniaczy, które unieszkodliwiają wolne rodniki i dzięki temu chronią przed rakiem oraz chorobami serca. Odmiany ciemne są bogatsze także w żelazo. Co łączy wszystkie winogrona, bez względu na kolor owoców? Wszystkie zawierają witaminy C i A, witaminy z grupy B, potas, fosfor oraz wapń, magnez, cynk, miedź, żelazo. Ponadto należą do nielicznych owoców zawierających jod - niezbędny dla funkcjonowania tarczycy. Są także zasadotwórcze, co pomaga w pozbyciu się nagromadzonych w organizmie kwasów. Właściwości winogron doceniła także współczesna medycyna niekonwencjonalna - powstał nawet jej specjalny dział, który nosi nazwę ampeloterapia, czyli leczenie winogronami, sokiem winogronowym, a nawet winem.
Popularne odmiany winogron do uprawy w ogrodzie
Patrząc na mnogość odmian winorośli, ciężko się zdecydować, co wybrać. Winogrona mogą być typowo deserowe. Odmiany deserowe to te, po które sięgamy wprost z krzewu - słodkie, soczyste i idealne do pochrupania w słoneczne popołudnie. W tej grupie wyróżniamy odmiany o żółtych, zielonych, fioletowych, różowych czy granatowych owocach.
Żółte lub zielone owoce będą miały:
- Arkadia,
- Palatina,
- Perła Zali,
- Regina,
- V 64035,
- Wostorg,
- Iza Zaliwska,
- Suwile,
- Aurora,
- Polar.
Natomiast granatowe, różowe i fioletowe to:
- Agat Doński,
- Alden,
- Nero,
- Schuyler,
- Swenson Red,
- V 68021,
- Reliance,
- Chrupka Różowa,
- Alwood,
- Kodrianka,
- Buffalo,
- Lidia,
- Festivee.
Popularne odmiany deserowo-winne o żółtych lub zielonych owocach to:
- Bianca,
- Jutrzenka,
- Sibera,
- Kristaly,
- Aurora,
- Ontario,
- Muscat Odeskij,
- Perła Zali,
- Refren,
- Seyval Blanc,
- Viktoria;
oraz o granatowych lub fioletowych owocach:
- Swenson Red,
- Fredonia,
- New York Muscat,
- Leon Millot,
- Iliczewskij Rannij,
- Gołubok,
- Schuyler,
- Wisznowyj Rannyj,
- Sevar,
- Medina.
Odmiany te od typowo deserowych różnią się tym, że są znacznie bardziej soczyste, co sprawia, że doskonale nadają się nie tylko do jedzenia na surowo, ale też na soki i domowe wina. Uprawa winogron w wersji deserowo-winnej to świetny kompromis dla tych, którzy chcą zarówno podjadać owoce w ogrodzie, jak i eksperymentować z domową produkcją wina. Do odmian polecanych głównie do upraw altanowych należą:
- Ontario,
- Alwood,
- Svenson Red,
- Lidia, Isabella,
- Konkord Rosyjski.
